Khủng hoảng RAM năm 1988 hé lộ điều gì về đợt tăng giá hiện nay?

Nhu cầu từ các trung tâm dữ liệu AI đang đẩy giá RAM lên cao, gây sức ép lên máy tính, thiết bị chơi game và nhiều sản phẩm điện tử. Một cuộc khủng hoảng tương tự từng xảy ra vào năm 1988, khi giá chip nhớ tăng gấp nhiều lần chỉ trong thời gian ngắn.

Giá RAM tăng mạnh không phải là hiện tượng chưa từng có. Cuối thập niên 1980, ngành máy tính cũng trải qua một đợt thiếu hụt chip nhớ nghiêm trọng, khiến chi phí sản xuất leo thang và nhiều sản phẩm phải tăng giá hoặc trì hoãn ra mắt.

Theo BGR, nguyên nhân ban đầu đến từ sự phát triển nhanh của thị trường máy tính cá nhân. Khi người dùng mua nhiều PC hơn, các hãng tăng đơn đặt hàng RAM, còn nhà sản xuất chip đẩy mạnh công suất để đáp ứng nhu cầu.

Tuy nhiên, nhu cầu máy tính sau đó chậm lại, trong khi lượng chip sản xuất ra đã quá lớn. RAM tồn kho khiến giá giảm và buộc nhiều doanh nghiệp phải thu hẹp sản xuất. Đây là một trong những yếu tố đặt nền móng cho cuộc khủng hoảng xảy ra vài năm sau.

Cuộc chiến chip Mỹ và Nhật Bản

Trong những năm 1980, các công ty Nhật Bản chiếm ưu thế trên thị trường bộ nhớ nhờ khả năng sản xuất chip với giá cạnh tranh. Mỹ cáo buộc một số doanh nghiệp Nhật bán chất bán dẫn dưới giá hợp lý, làm tổn hại các nhà sản xuất trong nước.

Hai nước ký thỏa thuận thương mại chất bán dẫn vào năm 1986. Chính quyền Tổng thống Ronald Reagan sau đó áp dụng biện pháp trừng phạt vì cho rằng Nhật Bản không tuân thủ đầy đủ cam kết. Tài liệu của Thư viện Tổng thống Ronald Reagan và Cơ quan Kiểm toán Chính phủ Mỹ xác nhận những tranh chấp liên quan đến giá bán, quyền tiếp cận thị trường và hoạt động thương mại chất bán dẫn giữa hai nước.

Các biện pháp kiểm soát khiến nguồn chip giá rẻ từ Nhật Bản vào Mỹ giảm xuống. Trong khi đó, nhiều nhà sản xuất Mỹ đã rút khỏi lĩnh vực DRAM vì lợi nhuận thấp và chi phí đầu tư nhà máy quá lớn. Khi nhu cầu phục hồi, thị trường không còn đủ năng lực để đáp ứng.

Đến mùa hè năm 1988, giá RAM tăng chóng mặt. BGR dẫn số liệu cho thấy chi phí của một MB RAM tăng từ khoảng 199 USD lên 505 USD. Một chip DRAM dung lượng 256 Kb có thời điểm tăng từ 2,95 USD lên 12,45 USD chỉ trong vài tuần.

Số liệu thời đó có thể khác nhau tùy hợp đồng và thị trường giao ngay. Một bài viết của Los Angeles Times cho biết giá hợp đồng trung bình của chip DRAM 256 Kb trong hai tháng đầu năm 1988 vào khoảng 3,25 USD, tăng từ mức 2 USD trong quý đầu năm 1987. Dù tính theo cách nào, xu hướng chung vẫn rất rõ ràng: nguồn cung thiếu hụt đã đẩy giá chip nhớ lên cao trong thời gian ngắn.

Máy tính và máy chơi game cùng chịu ảnh hưởng

RAM là thành phần thiết yếu của máy tính nên giá chip nhớ nhanh chóng tác động đến toàn bộ ngành công nghệ. Digital Equipment Corporation khi đó đã tăng giá phần lớn máy tính khoảng 3,5%, còn các sản phẩm mở rộng bộ nhớ tăng tới 35%.

Ngành trò chơi điện tử cũng không tránh khỏi ảnh hưởng. Nintendo phải trì hoãn phát hành Zelda II: The Adventure of Link tại Mỹ và điều chỉnh danh mục trò chơi để dành lượng chip hạn chế cho các sản phẩm mới.

Điều này khá giống với tình hình hiện nay. Các trung tâm dữ liệu AI cần lượng lớn bộ nhớ băng thông cao để huấn luyện và vận hành mô hình. Nhà sản xuất vì thế ưu tiên dây chuyền cho những sản phẩm có giá trị và lợi nhuận cao hơn, làm giảm nguồn lực dành cho RAM tiêu dùng.

Khi chi phí bộ nhớ tăng, các hãng máy tính và thiết bị chơi game chỉ có một số lựa chọn. Họ có thể chấp nhận lợi nhuận thấp hơn, điều chỉnh cấu hình, trì hoãn sản phẩm hoặc chuyển một phần chi phí sang người mua.

Thị trường dầu mỏ cũng từng vận động theo chu kỳ tương tự

BGR so sánh thị trường RAM với dầu mỏ trong thập niên 1980 vì cả hai đều trải qua những giai đoạn thừa rồi thiếu nguồn cung.

Sau hai cuộc khủng hoảng dầu mỏ trong thập niên 1970, giá năng lượng cao khiến người tiêu dùng tiết kiệm nhiên liệu và chuyển sang các phương tiện hiệu quả hơn. Các nước ngoài OPEC cũng tăng sản lượng.

Đến đầu thập niên 1980, nhu cầu giảm trong khi nguồn cung tăng, tạo ra tình trạng dư thừa dầu.

Giá dầu lao dốc mang lại lợi ích cho người sử dụng phương tiện, nhưng gây thiệt hại lớn cho những nền kinh tế phụ thuộc vào xuất khẩu dầu và các bang sản xuất năng lượng như Texas. Khi xung đột tại Trung Đông làm nguồn cung bị siết lại, giá nhiên liệu lại đi lên.

Bài học từ cuộc khủng hoảng RAM năm 1988

Lịch sử cho thấy giá RAM không tăng hoặc giảm theo một đường thẳng. Khi giá cao và nhu cầu đủ lớn, các doanh nghiệp sẽ mở rộng năng lực sản xuất. Nhưng xây dựng nhà máy bán dẫn cần nhiều năm và hàng tỉ USD, nên nguồn cung không thể tăng ngay lập tức.

Ở chiều ngược lại, nếu người tiêu dùng hoãn nâng cấp máy tính, doanh số thiết bị suy giảm hoặc nhu cầu AI hạ nhiệt, thị trường có thể chuyển từ thiếu sang dư cung. Giá RAM khi đó sẽ giảm, nhưng thời điểm xảy ra rất khó dự đoán.

Cuộc khủng hoảng năm 1988 cũng cho thấy những quyết định cắt giảm sản xuất và chính sách thương mại có thể tạo tác động kéo dài. Giá thấp khiến doanh nghiệp rời bỏ thị trường, nhưng khi nhu cầu quay lại, năng lực sản xuất đã không còn đủ để phản ứng.

Vì vậy, việc giá RAM hiện nay có sớm hạ nhiệt hay không phụ thuộc vào nhiều yếu tố, gồm tốc độ mở rộng nhà máy, mức độ ưu tiên bộ nhớ cho AI và sức mua của người dùng. Nếu nhu cầu vẫn cao hơn khả năng cung ứng, máy tính và thiết bị chơi game sẽ tiếp tục chịu áp lực tăng giá.