Chính sách xe điện đổi hướng: ưu đãi đi cùng nhà máy và chuỗi cung ứng

Chính sách xe điện bắt đầu hỏi xe được tạo ra ở đâu

Trong giai đoạn đầu của thị trường EV, nhiều quốc gia tập trung vào mục tiêu khá trực tiếp. Đó là làm cho xe điện dễ mua hơn. Công cụ quen thuộc là trợ giá, giảm thuế, miễn lệ phí và hỗ trợ hạ tầng sạc. Cách tiếp cận này giúp tạo sức cầu nhưng khi thị trường lớn dần, câu hỏi tiếp theo xuất hiện. Giá trị kinh tế của quá trình điện hóa sẽ nằm ở đâu.

Ngày 10/9/2026, Ủy ban Chính sách Xe điện Quốc gia Thái Lan thống nhất nguyên tắc điều chỉnh thuế tiêu thụ đặc biệt đối với ô tô điện. Theo Chính phủ Thái Lan, cấu trúc mới sẽ gắn mức thuế với đầu tư, sản xuất, tỷ lệ linh kiện trong nước và việc làm. Xe điện nhập khẩu nguyên chiếc từ doanh nghiệp không có nhà máy tại Thái Lan sẽ chịu mức thuế cao hơn. Xe sản xuất trong nước và tạo nhiều giá trị nội địa hơn sẽ được hưởng mức thấp hơn.

Reuters dẫn quan chức Bộ Tài chính Thái Lan cho biết mức thuế cao nhất với xe nhập khẩu nguyên chiếc sẽ vượt mức 10% hiện hành. Mức cụ thể dự kiến được quyết định trong tháng 9. Điểm đáng chú ý không chỉ là tăng thuế nhập khẩu. Thái Lan đang cố biến quyền tiếp cận thị trường thành động lực để hãng xe đầu tư nhà máy, mua linh kiện và xây mạng nhà cung cấp tại chỗ.

Bối cảnh của thay đổi này khá rõ. Theo Trung tâm Dịch vụ Đầu tư thuộc BOI, xe điện và xe hybrid đã chiếm 55% thị trường xe mới của Thái Lan trong 7 tháng đầu năm 2026. Đến ngày 31/8/2026, tổng giá trị dự án được BOI phê duyệt trong hệ sinh thái xe điện đạt khoảng 151,4 tỷ baht với 189 dự án. Khi thị trường đã đủ lớn, chính sách bắt đầu chuyển từ câu hỏi bán được bao nhiêu xe sang câu hỏi giữ lại bao nhiêu giá trị sản xuất.

Dacia Spring cho thấy ưu đãi có thể kéo nhà máy về gần thị trường

Châu Âu đưa ra một ví dụ khác. Dacia công bố thế hệ Spring mới được sản xuất tại nhà máy Novo Mesto ở Slovenia. Mẫu xe này có giá khởi điểm dưới 20.000 euro và theo Dacia, việc sản xuất tại châu Âu giúp xe đủ điều kiện tiếp cận các chương trình hỗ trợ mua EV, tùy điều kiện của từng thị trường.

Động thái có ý nghĩa vì Spring thế hệ trước được sản xuất tại Trung Quốc. Reuters cho biết mẫu xe mới chuyển sang Slovenia trong bối cảnh xe sản xuất tại Trung Quốc gặp bất lợi về thuế quan và không đáp ứng một số điều kiện để nhận hỗ trợ tại Pháp. Dacia cho biết Spring đã bán hơn 210.000 xe tại hơn 40 quốc gia kể từ năm 2021. Một mẫu xe có sản lượng lớn như vậy đổi địa điểm sản xuất cho thấy thiết kế chính sách có thể tác động trực tiếp đến quyết định đặt nhà máy.

Điều này không có nghĩa mọi ưu đãi nên biến thành rào cản nhập khẩu. Nếu chính sách chỉ bảo hộ mà không tạo năng lực cạnh tranh, người tiêu dùng có thể phải trả giá cao hơn và ngành sản xuất vẫn khó lớn. Điểm đáng học nằm ở cách gắn ưu đãi với giá trị có thể đo được như đầu tư mới, tỷ lệ nội địa hóa, năng lực pin, nghiên cứu phát triển, đào tạo lao động, xuất khẩu và sự trưởng thành của nhà cung cấp.

Việt Nam nên chuyển từ ưu đãi tiêu dùng sang ưu đãi tạo giá trị

Việt Nam hiện đã có chính sách hỗ trợ đáng kể cho nhu cầu xe điện. Ô tô điện chạy pin tiếp tục được áp dụng lệ phí trước bạ lần đầu 0% đến hết ngày 28/2/2027. Theo biểu thuế tiêu thụ đặc biệt đang áp dụng, xe điện chạy pin chở người từ 9 chỗ trở xuống chịu thuế suất 3% đến hết tháng 2/2027.

Hai ưu đãi này giúp giảm chi phí sở hữu và hỗ trợ thị trường hình thành. Nhưng khi số lượng xe điện tăng lên, bước tiếp theo nên là tạo động lực mạnh hơn cho phần giá trị được tạo tại Việt Nam. Theo tôi, các gói hỗ trợ tương lai có thể chấm điểm theo mức đầu tư nhà máy, sản xuất pin và linh kiện, chi cho nghiên cứu phát triển, đào tạo kỹ sư, sử dụng nhà cung cấp trong nước, năng lực tái chế và tỷ lệ xuất khẩu.

Cách làm này hợp lý hơn việc chỉ chia xe thành hai nhóm nhập khẩu và sản xuất trong nước. Một hãng có nhà máy nhưng nhập phần lớn linh kiện chưa chắc tạo nhiều giá trị hơn một doanh nghiệp xây trung tâm nghiên cứu, phát triển pin và mạng nhà cung cấp sâu. Tiêu chí nên minh bạch, có lộ trình đủ dài và được rà soát để phù hợp với các cam kết thương mại của Việt Nam.

Thái Lan và câu chuyện Dacia Spring cho thấy chính sách xe điện đang bước sang giai đoạn mới. Mục tiêu không chỉ là thay động cơ xăng bằng mô tơ điện. Quốc gia nào biến được làn sóng điện hóa thành nhà máy, công nghệ, kỹ năng lao động và chuỗi cung ứng mới sẽ giữ lại phần lớn hơn của giá trị kinh tế do quá trình chuyển đổi tạo ra.