Điện hóa giao thông giúp châu Âu bớt lệ thuộc nhiên liệu nhập khẩu

Điện hóa giao thông tác động trực tiếp đến nhu cầu năng lượng

Transport & Environment, hay T&E (tổ chức nghiên cứu và vận động chính sách giao thông sạch tại châu Âu), đặt vấn đề theo hướng khác với cách nhìn chỉ tập trung vào thay xăng dầu bằng một loại nhiên liệu mới. Trong phân tích công bố ngày 8/9, T&E cho rằng lợi ích lớn của truyền động điện nằm ở việc giảm lượng năng lượng cần thiết để tạo ra cùng một nhu cầu di chuyển.

Một động cơ đốt trong phải chuyển hóa nhiên liệu thành nhiệt rồi thành chuyển động. Hệ truyền động điện có ít khâu chuyển đổi hơn nên phần năng lượng đến bánh xe cao hơn. Báo cáo State of European Transport 2024 của T&E ước tính trong một mô hình dùng điện tái tạo đầu vào, điện hóa trực tiếp giữ lại khoảng 77% năng lượng sau khi qua động cơ, so với khoảng 33% với hydro và 20% với nhiên liệu điện tổng hợp.

Điều đáng chú ý là hiệu suất kỹ thuật này kéo theo một hệ quả kinh tế. Khi tổng nhu cầu năng lượng cho giao thông giảm, khối lượng nhiên liệu phải mua từ bên ngoài cũng có thể giảm. Điện sử dụng cho xe có thể được tạo từ nhiều nguồn trong khu vực, trong đó có gió, mặt trời, thủy điện và các nguồn khác của hệ thống điện.

T&E vì vậy xem điện hóa không chỉ là công cụ giảm phát thải. Trong mô hình của tổ chức này, nó còn là một cách giảm mức tiếp xúc của giao thông với biến động của thị trường nhiên liệu nhập khẩu. Đây là kết quả mô hình hóa theo các kịch bản chính sách khác nhau, không phải một dự báo chắc chắn về năm 2040.

Gần 25% đến từ hiệu suất và nguồn điện nội địa

Theo T&E, một kịch bản điện hóa cao có thể đưa mức phụ thuộc nhập khẩu của giao thông EU vào năm 2040 xuống gần một phần tư so với mức hiện nay. T&E cũng cho biết mức phụ thuộc trong kịch bản này thấp hơn khoảng 15% so với các kịch bản điện hóa thấp.

Chênh lệch giữa hai kịch bản không chỉ nằm ở số lượng xe điện trên đường. Nó còn phụ thuộc vào việc xe con, xe tải nhẹ, xe tải nặng và các phương tiện khác chuyển sang điện nhanh đến đâu, lượng điện tái tạo tăng thế nào và những loại nhiên liệu thay thế nào được dành cho hàng không hoặc hàng hải.

Trong briefing Powering sovereignty công bố ngày 3/9/2026, T&E đề xuất EU theo dõi một chỉ số về phụ thuộc dầu hóa thạch nhập khẩu của giao thông, từ mức 93% năm 2025 xuống dưới 75% vào năm 2040. Đây là kiến nghị chính sách của T&E, không phải mục tiêu đã được EU thông qua.

Điểm này quan trọng vì con số gần 25% không nên được hiểu là chỉ cần bán thêm xe điện thì tự động đạt được. Kết quả phụ thuộc đồng thời vào tốc độ thay đội xe, hạ tầng sạc, nguồn điện, lưới điện và cách chính sách năng lượng sau năm 2030 được thiết kế.

Chính sách sau 2030 là biến số lớn

Khung chính thức hiện nay của EU vẫn tập trung vào các mục tiêu đến năm 2030. Ủy ban châu Âu cho biết Chỉ thị Năng lượng tái tạo sửa đổi đặt mục tiêu bắt buộc ít nhất 42,5% năng lượng tái tạo trong cơ cấu năng lượng EU vào năm 2030, với định hướng hướng tới 45%.

Riêng giao thông, các nước EU có thể lựa chọn mục tiêu giảm 14,5% cường độ phát thải khí nhà kính của nhiên liệu hoặc đạt 29% năng lượng tái tạo trong tiêu thụ năng lượng cuối cùng của giao thông vào năm 2030. Sau mốc đó, EU đang xây dựng khung năng lượng tái tạo cho giai đoạn tiếp theo.

T&E muốn điện tái tạo đóng vai trò lớn hơn trong mục tiêu giao thông sau 2030. Tổ chức này cho rằng nếu tiêu chuẩn phát thải CO2 đối với ô tô bị nới lỏng, một phần mục tiêu năng lượng tái tạo vẫn có thể được đáp ứng bằng nhiên liệu sinh học hoặc nhiên liệu tổng hợp, nhưng nhu cầu nhập khẩu năng lượng có thể cao hơn so với kịch bản điện hóa mạnh.

Ở chiều ngược lại, một hệ thống dựa nhiều hơn vào điện cũng đòi hỏi đầu tư vào lưới, trạm sạc, quản lý phụ tải và nguồn phát điện. Phần năng lượng được sản xuất trong khu vực chỉ thật sự thay thế nhiên liệu nhập khẩu khi có đủ công suất phát và hạ tầng để đưa điện tới phương tiện vào đúng thời điểm.

Tự chủ năng lượng không đồng nghĩa khép kín

Điện hóa giao thông có thể giảm một dạng phụ thuộc, nhưng không làm biến mất mọi phụ thuộc trong chuỗi cung ứng. Xe điện cần pin, vật liệu, linh kiện điện tử, trạm sạc và thiết bị lưới. Một phần trong số đó vẫn liên quan đến chuỗi cung ứng quốc tế.

Vì vậy, cách đọc hợp lý với phân tích của T&E là nhìn vào sự dịch chuyển của cấu trúc phụ thuộc. Giao thông dùng động cơ đốt trong cần dòng nhiên liệu lỏng liên tục trong suốt vòng đời phương tiện. Giao thông điện cần nhiều thiết bị và vật liệu ở giai đoạn đầu, nhưng năng lượng vận hành có thể ngày càng đến từ hệ thống điện nội địa hoặc khu vực.

Lợi ích về an ninh năng lượng cũng không đồng đều giữa các nước. Quốc gia có tỷ lệ điện tái tạo cao, lưới điện linh hoạt và khả năng mở rộng công suất phát sẽ có điều kiện khác với quốc gia vẫn phụ thuộc mạnh vào nhiên liệu nhập khẩu để sản xuất điện.

Dữ liệu của T&E cho thấy điện hóa có thể làm giảm đáng kể nhu cầu nhập khẩu năng lượng cho giao thông trong một kịch bản phù hợp. Tuy nhiên, gần 25% là kết quả gắn với giả định và lựa chọn chính sách. Điều có thể quan sát rõ hơn là mỗi phương tiện chuyển sang truyền động điện đều làm thay đổi nơi năng lượng được tạo ra, cách năng lượng được sử dụng và mức độ giao thông phải phụ thuộc vào nhiên liệu mua từ bên ngoài.